Eibar, II.eko lehenengoa [Argazkiak: Intxorta 1937]

0
279

Gaur, apirilak 14, II. Errepublikaren aldarrikapenaren 90. urteurrena ospatzen da. Juan Ramon Garaik egun hartan gertatutakoaren argazki batzuk helarazi dizkigu, Arrasaten errepublikaren garaipena nola ospatu zen erakutsiz. Horrez gain, Josu Chueca Intxusta historialariaren testu bat helarazi digu, Eibarren aldarrikapen goiztiarrak izan zuen garrantziaz eta estatu osoan izan zuen eraginaz.

Beheko testua: Josu Chueca

Eibar, II.eko lehenengoa

Edo Neska Polita nola jaio zen.

“Makalen lehen hostoekin eta almendrondoen azken loreekin Udaberriak eskutik ekartzen zuen gure Errepublika”. (Antonio Machado)

Espainiako Estatuan 60 urtetan bigarren loraldi errepublikarra izan zen. Lehenengoak, 1873an, urte eskas bat iraun zuen, Paviaren kolpeak amaitua, 1874ko otsailean diputatuen biltzar betean arrakasta izan zuen “tekilakada” batekin. Machado poeta, idazle eta irakasle andaluziarrak abestutako II. Errepublika 1936ko apirilaren 14an hasi ondoren, eta 5 urte iraun ostean, “Manu militari” Mola, Sanjurjo, Queipo de Llano eta Francok 1936ko udan abiatutako kolpe eta gerrarekin ere itotzen hasi zen.

Errebindikazio, festa eta eskubide guztiekiko errespetuzko giroan jaio ziren bi garai errepublikarrak, lehenik eta behin, monarkia Borbonikoarenak eta elementu antirerrepublikanoarenak ere. Izan ere, bai lehen esperientzia errepublikarraren amaieran, Alfontso XII.aren zaharberritzearen bidez, bai diktadura frankistaren erdian, 1969ko uztailean, enegarren Borboi-zaharberritzea ziurtatu zen egungo errege emerituaren, orain ihes egindako Juan Carlos Borboikoaren, kasuan.

Baina singladura errepublikanoak, eta, zehazki, 1931-1939koak, ez ziren Machadok poetizatutako naturaren zikloak, eta beste hainbeste koplekin, bertsoekin eta abestiekin batera, Espainiako Estatuko monarkia bigarrenez kanporatu zuen eta, ia bosturteko batez, arazo handien ordezko aukerak dinamizatu zituen, hala nola: Nekazaritzaren auzia, sistema demokratiko bat martxan jartzea, sufragio benetan unibertsalaren bidez, emakumeak barne, erantzun demokratikoa gai nazionalitarioei, Armadaren erreforma erradikala, Estatuaren harremanak eta independentzia Eliza katolikoarekiko.

Erreforma-programa zabal horri ekitea eta gobernu-sistema (Monarkia edo Errepublika) birplanteatzea eta herri-sektore guztiek “res- publica” izenari ohore eginez erregimen berria “demos” (Herria)k “krazia” (boterea) ziklo natural batetik espero zen loraldia bezala ez ziren etorri. Aitzitik, 1931ko apirilaren hasieran modu demokratiko eta eredugarrian gauzatu zuten eragile, estrategia eta elementu eta leku nuklearrak izan zituen.

Horietako bat Eibar izan zen. Mendearen hasieran 7.000 biztanlera ez zen iristen, baina biztanleria hori bikoiztu egin zen 20ko hamarkadan, eta Errepublikaren bezperan ia 13.000 biztanle ziren. Hazkunde hori bere industria-dinamika indartsuaren ondorio izan zen, lehenik armagintza-fabriken bidez eta nagusiki metalurgiari lotutako industria multzo zabal batean birmoldatzearen ondorioz, sektore ludikoenek dinamizatutako prozesu kooperatibo interesgarriekin (Alfa).

Bertan, korronte sozialista zen, ia modu hegemonikoan, 1897an arma-hiribilduan PSOEren lehen taldea sortu zenetik, antolatutako langile gehienak egituratzen zituena, bai alderdi bidez, bai Centro Obrero edo UGTren babespeko langile-elkarteen bidez, eta, 1916tik aurrera, udaletxearen mugakide zen Herriko Etxe indartsu eta zentral baten bidez.

Goiko argazkian: ‘Casa del Pueblo’n Errepublikaren aldarrikapena ospatzen.

1901ean, Eibarko sozialistek prentsa-organo propioa izan zuten: ‘Aurrera’, eta 1903az geroztik, udal-ordezkaritza izan zuten udalean (Esteban Barrutia). Ordezkaritza hori esanguratsua izan zen 20ko hamarkadaz geroztik, eta zinegotzi talde bat, ez zen 10etik jaitsi, eta 1931n hegemoniko bihurtu zen. Kontuan hartzekoa da, halaber, urte hauetan Eibarren izandako udal-lehia ez zela eman eskuindarren aurka, baizik eta, hain zuzen ere, ezkertiarren aurka. 1931ko apirileko hauteskundeetan izan ezik, non batzuk eta besteak koalizioan joan ziren.

Horregatik guztiagatik, euskal sozialismoaren barruan, eibartarrek erreferentziazko paper iraunkorra izan zuten, Bilbori eta bere ezkerraldeari lotutako korronte horren jatorrizko matrizetik harago. Bere ezarpen azkar eta jarraituarekin batera, I. Mundu Gerraren ondorengo krisiaren ondoren udal eta industria kudeatzaile gisa zuen ospea izan zuen. 1921ean, Eibarko talde sozialista bigarrena izan zen bilbotarraren atzetik, 100 militanterekin, baita Donostiakoaren gainetik ere. Aldagai eta proportzionaltasun demografikoa kontuan hartuta, Euskal Herriko lehen talde sozialista izan zen.

Goiko argazkia: Errepublikak erregearena zen Miramar jauregia hartu zuen.

Nahiz eta beraiek (Toribio Echevarria ‘Bidaia oroitzapenen herrialdetik’) nahiago izan zuten sozialista moderatu, “Eraikitzaile” eta gradualista gisa definitu, ez zuten inoiz huts egin 1917ko, 1930eko abenduko eta, batez ere, 1934ko urriko mobilizazio handietara. Eta 1930eko urte giltzarrian, Diktadura eta Errepublikaren artean, PSOEren barruan, argi eta garbi lerrokatu ziren errepublikaren aldeko aurreko posizio aktiboarekin.

Jakina denez, baina behar bezala gogoratzen ez denez, sozialistak Monarkia boteretik kentzeko dinamikan sartu izana berandu gertatu zen, eta ez zen egiaztatu 1930eko azken hilabeteak arte. Estatuko erakunde errepublikanoen eta alderdi katalanen artean egindako Donostiako Ituneko alderdi gisa ez zeuden (1930eko abuztuaren 17a), baina Indalecio Prietok, modu pertsonalean, erregimen hori aldatzeko borondatearen berri eman zien, masa-ekintza baten bidez edo militar ekintza baten bidez urte horretako udazkenean edo neguan. PSOEk dinamika horri emandako behin betiko babesa eta gizarteratzea ez zen 1930eko urriaren amaierara arte eman, Largo Caballero, Fernando de los Rios, Prieto, d Besteiro, Saborit gutxiengoan utzi zituen arte, sozialisten zuzendaritzan, polemika honetan.

Eibarko sozialistak eta Indalecio Prietok, Juan de los Toyos buruzagiaren bidez, errepublikaren aurreko jarrerarekin bat egin zuten, erabatekoa izan zen, eta 1930eko hasieratik alderdi sozialistaren zuzendaritzan zegoen Prieto erradikalenari lagundu zioten, Fernando de los Riosekin batera, errepublikanoekin Monarkia eraisteko aliantza ezartzearen alde agertu zena, baita altxamendu armatu eta popularra erabilita ere. Abenduko saiakerak (Jacako matxinada eta greba orokorra) ez zien erregimen zaharrarekin zuten konfrontazio-aukera alde batera utzi, eta Estatu osoan zehar gauzatu ziren hautagaitzetan egituratu zen, batez ere hiriburuetan eta garrantzi handieneko herrietan. Gipuzkoan, Republicano Socialista Biltzarrak arrakasta lortu zuen Donostian, Irunen, Arrasaten eta Eibarren.

Bertan, 19 zinegotzitik 18 Kontzejukoak ziren, eta horietatik 10 Alderdi Sozialistakoak, Alejandro Telleria alkate berria barne. Gainerako zinegotzi bakarra EAJkoa zen, eta indar monarkikoak ez ziren aurkeztu ere egin. Argi dago Eibarren Monarkia edo Errepublikari buruzko plebiszitua argi eta garbi argituta zegoela apirilaren 12a baino lehen.

Egun hartako arratsalde eta gauetik aurrera Estatu mailan ezagutu ziren emaitzak ugariak izan ziren sozialisten hautagaitza errepublikanoen garaipenean, nabarmen hiriburu gehienetan, besteak beste, Madrilen, Bartzelonan eta Bilbon.

Eibarko Herriko Etxean, gau horretan bertan hasi zen festa. Toribio Echevarriaren arabera, Marseillako akordeak Internacionalekoekin nahasten ziren eta “zalaparta San Joan gau batean baino handiagoa zen” (Eibarko jaiak). Hurrengo egunean, astelehena 13, Eibarren betidanik ohikoa den laneko ordutegiak eta lanak lasaitzeko ohiturak bezperako emaitzen biharamunaren eta ziurgabetasunaren plusa izan zuen, bai eta “Errepublikaren garaipenak Gobernuaren esferetan izan zituen berehalako ondorioena ere, baina mundu guztiak sentitzen eta sentitzen zuen luze gabe gertaera politiko garrantzitsuetan zehaztuko zirela”. Gertaera horiek apirilaren 14ko lehen orduetan gertatu ziren.

Eibarko egun horretako sekuentzia Juan de los Toyosek zinegotzi guztiei goizaldeko 5etan Herriko Etxean egindako deialdia izan zen. Handik udaletxe mugakidera pasa ziren, eta han, hautetsien osoko bilkura bilduta, udal gisa eratu ziren, eta erabaki zuten Errepublika aldarrikatzea eta hiru koloreko bandera altxatzea garai hartan Alfontso XIII.a plaza deitzen zen udaletxeko balkoian. Goizeko 6:30ak ziren, eta une hartako testigantza grafikorik ez badago ere, jendetza txiki bat izan zen Alboradan aldarrikapen horren lekuko. Ondoren, bi ordezkari bidali zituzten Donostiara, diputaziora joan zitezen, berritzeko eta probintziako beste zinegotzi batzuekin koordinatzeko. Aldarrikapenaren ondoren, astearte horretan Eibarko asteleheneko ohiko jaia luzatu zuten eta, goiz erdian, kalejira-manifestazio bat izan zen Eibarko kaleetan zehar, ondoko Ermua hiriraino hurbilduz, zeina Estatuaren zatirik handienaren “normaltasunean” baitzegoen. Izan ere, goiz osoan zehar ez zen izan antzeko aldarrikapenak espero zituztenaren kontrakoa.

Arratsaldeko lehen orduetan soilik, Bartzelonako Sant Jaume plazan, udaletxetik eta jauregitik Errepublika aldarrikatu zela zioen albistea, Francesc Maciáren hordago gehi “la Republica Catalana com Estat integrant de la Federacio Iberica” eta Madrilgo Cibeles hiriko Correos Jauregiko hirukia aldarrikatuz, aitzindari eibartarrak lasaitzen hasi zen. Arratsalde horretan bertan, Puerta del Solen okupazioaren eta Estatuko hiriburuan errepublikar aldarrikapenari esker, Eibarko hirian berriz ere kontzentrazio masibo batek Alfontso XIII.aren plazari izena kendu zion, handik gutxira, Alfonso XIII Cartagenatik erbestera atera zen. Horren guztiaren lekuko pribilegiatua Toribio Echeverría izan zen: “Eibarko ur tanta hark Madrilen gauzak arintzen lagundu zuen, oinatz batzuen dardara arinak mendian elur-jausia sortzen duenean bezala”. Edo nahiago bada Eibar “beste hiri askoren” anonimotasunetik eta atzerapenetik aterata, Santos Juliáren hitzak harpidetu daitezke 1931ko apirileko aldaketaren interpretazio klasikoan, honako hau zioenean:

“Madrilgo herriak, eta, jakina, beste hiri askotakoak, ez balu zentzurik interpretatu eta ospatu Hautesbide Errepublikano Sozialisten hauteskunde-garaipena monarkiaren gaineko garaipen politikotzat, Monarkiak, ziur asko, irabazleen ikusminaren aurrean, irtenbideren bat aurkitu ahal izango zuen hauteskunde-deialdian izan zen arbuio ukaezinaren aurrean”.

Oroitzapen eta azterketa honen xede diren egitateetatik ia mende batera, Toribio Echeverriak edo Santos Juliak II. Errepublika gauzatzen lagundu zuten faktoreak eta testuingurua aztertzeko izan zuten argigarritasuna ilunduta eta baliogabetuta geratu zen klase politikoaren koldarkeriaren ondorioz, monarkia ororen esentzia erabat antidemokratikoaren aurka, eta, zehazki, Estatu frankistaren egungo eta oraingo garaiaren aurka aztertzeko eta horren ondorioz jarduteko orduan. Eta, hala ere, polita izan behar du Marseillesa, Gernikako Arbola, Internazionala, Els Segadors, Riegoko ereserkia, Eibar, Madril, Sant Jaume plazetan dantzatzeak eta kantatzeak, Borboiek familia (i) rreal izateari uzten dioten bitartean eta monarkia-demokrazia kontraesana desegiten den bitartean, duela ia mende bateko Errepublika Sozialaren dinamikei bide emanez.

ERANTZUN BAT UTZI

Zure iruzkina utzi, mesedez!
Sartu zure izena hemen